عقد و قرارداد

عقد و قرارداد با یکدیگر مترادف هستند، و آن عبارتست از اینکه یک یا چند نفر در مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آن‌ها باشد. در تعریف قرارداد چنین بیان شده که نوع خاصی از توافق میان دو یا چند نفر است که تعهداتی را در برمی‌گیرد.در تحقق عقد، ضروری است که عهد بین طرفین، استوار باشد و تفاوتی نمی‌نماید که اثر چنین تعهدی، تملیک، تعهد، اباحه، اذن و … باشد.گفتنی است تعهدی که به موجب قرارداد به وجود می‌آید؛ متضمن یک حق دینی بوده که در حاصل همان قرارداد به وجود می‌آید.

ارکان تعهد عبارتند از: محور تعهد، طرفین عقد و رابطه حقوقی. محور تعهد، ممکن است تأدیه پول، تسلیم و انتقال چیزی، اتیان یا عدم اتیان فعلی باشد. تعهد، اغلب ناظر بر امور مالی است؛ اما منحصر به این امور نمی‌باشد؛ مانند بسیاری از تعهدات بین زوجین یا قراردادهای مربوط به انجمنها و نهادهای غیرانتفاعی.بسیاری از تعهدات، عهدی بوده؛ لیکن در آینده، موجب انتقال مالی از سوی یکی از طرفین، به طرف دیگر می‌گردند.

تعهد، باید کاشف از قصد انشاء، یعنی ایجاب و قبول باشد، برخی عقود نظیر بیع و اجاره، نیازمند دو قصد انشاء هستند؛ ولی برخی دیگر، مانند رهن، با یک قصد انشاء، و یک رضای بدون قصد انشاء تحقق می‌یابند.

عقود به فردی و جمعی، الحاقی و با مذاکرات آزاد، رضایی و تشریفاتی و عینی قابل تقسیم هستند. عقد، به اعتبار نحوه تأثیر دخالت اراده، به سه نوع قصدی، تشریفاتی و عینی تقسیم می‌گردد.عقود به اقسام مختلف دو تعهدی و یک تعهدی،معوض و غیرمعوض،تجاری و غیرتجاری، معین و نامعین، تملیکی و عهدی، رضایی و تشریفاتی قابل تقسیم هستند.در ادامه عقود، به سه دسته فوری و مستمر، بسیط و مرکب، معوض و غیرمعوض قابل تقسیم هستند.

به عقدی که طرفین، جز در موارد مقرر قانونی، یا به موجب توافق قبلی، حق برهم زدن آن را نداشته باشند؛ «عقد لازم» گویند.مزارعه، مساقات، و عقد نکاح، از عقود لازم هستند.

«عقد جایز»، وصف عقدی است که در آن، عاقد بدون وجود حق رجوع یا حق فسخ، حق برهم زدن قرارداد را دارد.عاریه، ودیعه، وکالت،و مضاربه، از عقود جایز هستند.

«عقود معین»، عقودی هستند که علاوه بر نام آنها، احکامشان نیز در قوانین بیان شده‌است، به بیان دیگر دارای نام و احکام مشخص در قوانین هستند.

عقود نامعین، علاوه بر لازم الاتباع بودن؛ دارای ماهیات دیگری نیز هستند که لزوماً با قراردادهای معین، قابل تطبیق نیست.

«عقد خیاری»، عقدی است که در آن، به موجب شرع یا توافق طرفین، برای یکی از متعاقدین یا هر دوی آنان، یا شخص ثالث، حق فسخ قرار داده شده باشد.

عقد منجز آن است که تأثیر آن بر حسب انشاء، موقوف به امر دیگری نباشد والا معلق خواهد بود.

«عقد مستمر»، عقدی است که اجزای مورد عقد به تدریج و به‌طور مستمر و در طول زمان معین ایجاد می‌گردد، همچون عقد اجاره و شرکت.

منظور از «عقد آنی»، عقدی است که اثر آن اصولاً با انعقاد قرارداد یا در زمان انتخاب شده از جانب طرفین، ایجاد می‌گردد، همچون عقد بیع که به محض وقوع عقد بیع، مشتری مالک مبیع و ارائهنده مالک ثمن می‌گردد.

«عقد معوض»، عقدی است که در آن هر یک از طرفین عقد، به ازای مالی که می‌دهد یا تعهدی که بر عهده می‌گیرد، مال یا تعهد دیگری را به دست می‌آورد.

«عقد رضایی»، عقدی است که صرف ایجاب و قبول برای تشکیل و صحت آن کافی است و به تشریفات خاصی نیاز ندارد.

«عقد عینی» عقدی است که قبض شرط صحت آن می‌باشد.

«عقد تشریفاتی»، عقدی است که به صرف ایجاب و قبول واقع نمی‌شود، بلکه تحقق امر خاصی غیر از ایجاب و قبول برای صحت عقد لازم است.